O Galeriji likovne umetnosti poklon zbirka Rajka Mamuzića

U trenutku potpisivanja Ugovora o poklonu Osnovni fond Zbirke je sadržao 424 umetničkih dela, slika, skulptura, crteža, grafika i tapiserija. Pre otvaranja za javnost Osnovni fond Zbirke je obogaćen sa delima još četvoro umetnika (vajara Jovana Soldatovića, slikara Branka Filipovića Fila, Ljubinke Jovanović i Ede Murtića), što je evidentirano u Zapisniku komisije za primopredaju fonda Poklon zbirke Rajka Mamuzića, 18. oktobra 1974. godine.[6]

Karakter Osnovnog fonda Zbirke određen je Mamuzićevim interesovanjem za stvaralaštvo prve posleratne generacije umetnika odnosno za stvaralaštvo svojih prijatelja koji su pripadali toj generaciji. U odnosu na druge kolekcionare npr. na kolekcionara Pavla Beljanskog [7] koji se u umetnosti između dva svetska rata opredelio za nacionalno-kolorističko slikarstvo, poetsko i osećajno, Mamuzićevo sabiranje Zbirke u programskom smislu nije imalo tako jasane stavove. Uvodeći u Zbirku dela svojih prijatelja, cilj mu je pre svega bio, da istakne ulogu ove generacije u kreiranju naše likovne scene. Međutim, pored osnovne namere Zbirka je prezentovala i morfološku razuđenost likovne scene u prvim posleratnim decenijama, najkarakterističnije umetničke stavove, donekle hronologiju umetničkih dešavanja šeste decenije. Tim pluralizmom programskih opredeljenja, koji su njeni dragoceni kvaliteti, Zbirka je u velikoj meri oslikala vreme u kojem je nastala. Dokaz za to su sabrane skoro u celini umetničke grupe: Zadarska grupa (čiji članovi predstavljaju jezgro grupe Jedanaestorica koja je i osnovana na inicijativu Milorada Bate Mihailovića), Decembarska grupa i Beogradska grupa.

Zanimljivo je da se Rajko Mamuzić nerado opredeljivao za socrealističku umetnost.[8] Osim crteža Ksenije Divjak (Izgradnja mosta kod Maglaja, Miner i Na pruzi), čija je tema posleratna izgradnja zemlje, u Zbirci nema drugih primera te umetnosti. Kao čovek široke kulture kolekcionar se opredelio za mladalačko i poletno slikarstvo Zadarske grupe[9], odnosno slikarstvo grupe studenata Likovne akademije koji su u leto 1947. godine napustivši  Akademiju i njen zvaničan program, utočište pronašli u Zadaru. U primorskom ambijentu i još uvek razrušenom gradu mladi umetnici su pronašli inspiraciju. Daleko od budnog oka zagovornika socrealističke umetnosti pokušali su da pronađu vlastite likovne izraze i daju odgovore na pitanje o suštini umetnosti.

U Zbirci je čak dvadesetak slika iz tog perioda. Karakteriše ih slobodan izbor motiva[10], o kojem piše i Mića Popović u katalogu svoje prve samostalne izložbe održane u Umetničkom paviljonu na Malom Kalemegdanu 1950. godine. Međutim, likovnom obradom, shvatanjem i ulogom forme i boje ove slike još uvek odražavaju karakter srpskog slikarstva imeđu dva rata.

Iz tog perioda u Zbirci su dve slike Miće Popovića. Portret mlade žene pod nazivom Portret Vere Božičković (1949) i kompozicija malog formata utišane, diskretne palete U šetnji (1951), na kojoj su predstavljeni članovi Zadarske grupe u šetnji i razgovoru, u intimističkoj atmosferi.

Petar Omčikus u ovom periodu podjednako poklanja pažnju portretima i motivima mrtve prirode. Izvodeći portrete u ekspresionističkom postupku ponekad sa fovističkim elemenatima, on insistira na psihološkoj karakterizaciji ličnosti: Žena u plavom (1949), Portret Simićeve (1949), Autoportret (1950), Mrtva priroda-Hobotnica (1951). U pojedinim kompozicijama udaljava se od realističke opservacije predmeta, teži spontanijem načinu izražavanja u kojem je potez slobodniji, a paleta zvučnija (Vagoni ,1951). Mnoge od ovih slika bile su prikazane na Prvoj samostalnoj izložbi 1951. godine u Umetničkoj galeriji ULUS-a[11] u Beogradu, i gotovo sve na Retrospektivnoj izložbi slika održanoj u Beogradu u Galeriji SANU 1998. godine.

Slikarska istraživanja Milorada Bate Mihailovića imala su slične rezultate. Pejzaž (1947) i Autoportret (1949) su njegova dela rađena ekspresionistički, slobodnim gestom oslobođenim od svake deskripcije, ali i sa vidljivim darom za psihološku karakterizaciju ličnosti.

I Kosara Bokšan u ovom periodu radi portrete. Karakteriše ih snažan ekspresionistički slikarski izraz sa pastuoznim nanosima, tamnom paletom i stilizovanom fizionomijom: Asiba (1948), Ženski portret (1950), Portret Mesarovića (1951), Autoportret (1952) i Portret Asibe (1952).

Ljubinka Jovanović je predstavljena samo sa jednom slikom Žene (1950), na kojoj se mogu već naslutiti njena buduća interesovanja. U žanr sceni koju čine tri ženske figure za pijačnom tezgom, umetnica stilizuje formu, insistira na vertikali, stvara atmosferu dematerijalizacije.

Važna je činjenica da ove slike nisu nastale isključivo tokom boravka umetnika u Zadru, već u periodu koji traje do 1952. godine odnosno do odlaska većine članova grupe u Pariz, i koji se sve češće u literaturi naziva Zadarski period. One vrlo dobro ilustruju umetnička traženja karakteristična za rani stvaralački period ovih umetnika, koje umetnici i prezentuju na svojim prvim samostalnim izložbama kao i jedinoj izložbi grupe Jedanaestorica, održanoj u Galeriji ULUS u Beogradu 1951. godine.[12]

Zbirka poseduje i značajan broj umetničkih dela nastalih u periodu aktivnosti Decembarske grupe, koja u drugoj polovini šeste decenije ima vodeću ulogu u novim likovnim istraživanjima. Od deset članova čak devetorica (Miloš Bajić, Lazar Vozarević, Lazar Vujaklija, Aleksandar Tomašević, Dragutin Cigarčić, Aleksanadar Luković, Zoran Petrović, Mladen Srbinović i Stojan Ćelić)[13] je svoje mesto našla u Zbirci. Iako to nisu slike sa kojima su "decembarci" učestvovali na svojim čuvenim izložbama, one imaju sve karakteristike slikarstva tog perioda. Istraživanja u oblasti likovne problematike, pre svega istraživanja u oblasti plošnog slikarstva i u oblasti geometrizacije. Eksperimentisanja sa srpskom srednjevekovnom umetnošću, kao i traženja novih izražajnih sredstava. Nesputanim i jasno iskazanim individualnostima, ove slike su predstavljale simbol umetničkog oslobađanja, za kojim se težilo.

Iz perioda rada ove grupe najzastupljenije su slike, duhovnog tvorca i rodonačelnika Zbirke, Lazara Vozarevića koji smatra da između freske i savremenog slikarstva postoji bliskost u likovnom jeziku. Slike iz Zbirke su iz faze "kubizirajuća Vizantija", u kojima umetnik povezuje linearne kubističke sinteze sa kompozicionim rešenjima monumentalnog živopisa: Materinstvo (1955), Majka i dete (1958), Materinstvo I (1958), Porodica (1956), Portret žene – sećanje na Velaskeza (1957).

I Aleksandar Tomašević predanim radom na kopiranju fresaka i istinskom zainteresovanošću za savremena likovna kretanja u svom delu uspostavlja duhovnu sponu između stare i nove umetnosti. Motive sa fresaka koji imaju simboličku ulogu i koji deluju kao isečci iz većih ikonografskih tema ispisuje savremenim likovnim jezikom, u kojem predmet svodi na linearan opis uz oštru i radikalnu redukciju palete, stvarajući čvrstu i homogenu celinu, klasicističke jasnoće (Mrtva priroda,1960).

Sličan pristup ima i Lazar Vujaklija koji je u svojim slikama i grafikama izgradio strogo organizovanu znakovnost direktno proisteklu iz narodne umetnosti odnosno stare kamene plastike. Motive sa stećaka, svedenog crteža i jakih kontura umetnik je oživljavao prostranim zonama čistih i zvučnih boja, ostvarivši novu estetiku i nov duh, kojim slavi život: Devojka sa golubom (1959), Simbol, Pesme životu. Iz ovog perioda je i njegovo ulje na platnu Satir i nimfa sa kojim je učestvovao na VI Bijenalima mediteranskih zemalja u Aleksandriji 1961. godine.

Za razliku od ova tri umetnika čija su istraživanja usmerena u pravcu transformacije srednjevekovne umetnosti, ostali članovi Decembarske grupe pokazivali su najrazličitija interesovanja. Slikarstvo Miloša Bajića razvija se u dva pravca. Umetnika sve više zaokuplja tema ratnih stradanja (Mathauzen 1957), ali on istražuje i u pravcu apstrakcije. Iz ovog perioda je njegova Kompozicija (1957) karakteristične linearne razigranosti postignute eruptivnim linijom i intezivnom bojom.

U složenoj slikarskoj koncepciji Zorana Petrovića centralno mesto zauzimaju različiti mašinski elementi koje umetnik humanizuje dajući im svojstva živog bića. Sa delom Kompozicija (1958), nastalim u tom periodu učestvovao je i na izložbi jugoslovenske savremene umetnosti u rimskom Pallazzo delle Esposizione.

Sa humanim ciljem da pronikne u samu dušu čoveka Aleksandar Luković u osnovu svog realizma postavlja posmatranje i tumačenje ljudi, njihovih mana, naravi, vrlina, nagoveštavajući nam svoj filozofski odnos prema životu i umetnosti: Portret Milana Popovića (1956), Klovn u areni (1957), Klovn i devojka (1957), Čar veličine (1958), Klovn sa svećom (1958), Hamlet bez publike (1959) i Zabava klovnova (1958).

Suptilnim spojem tonskog i kolorističkog načina slikanja Dragutin Cigarčić, još uvek u potrazi za svojim likovnim rukopisom, u periodu aktivnosti Decembarske grupe najčešće je slikao figure devojaka: Dvojni akt (1957), Ženski portret (1957) i Poluakt (1960).

I Mladen Srbinović se koleba između dva koncepta, između sintetizovanog oblika čija je inspiracija u tradiciji i slikarskog izraza u kojem se bavi analizom, ispitujući svaku formu kao poseban likovni motiv: Mrtva priroda (1956), Pod vodom (1958), Obale Begeja (1959).